Androgeny działają nie tylko na mięśnie: receptory androgenowe i estrogenowe znajdują się w wielu obszarach mózgu odpowiadających za emocje, motywację i sen. Metylotestosteron, jak i inne sterydy anaboliczne, może zmieniać stan psychiczny — od lekkiej euforii po drażliwość, bezsenność i depresję po odstawieniu. Redakcja analizuje, co z tego jest potwierdzone badaniami, a co jest przesadą.
Jak androgeny działają na mózg
Metylotestosteron to doustny syntetyczny androgen, pochodna testosteronu z grupą metylową w pozycji 17α. W tkankach częściowo przekształca się w 17α-metylodihydrotestosteron pod wpływem 5-alfa-reduktazy, a częściowo aromatyzuje do 17α-metyloestradiolu — aktywnego estrogenu, który rozkłada się wolniej niż naturalny estradiol.
W mózgu receptory androgenowe stwierdzono w ciele migdałowatym, podwzgórzu, hipokampie i korze przedczołowej. Struktury te uczestniczą w reakcji na zagrożenie, regulacji zachowań seksualnych, pamięci i hamowaniu impulsów. Dlatego zmiana tła hormonalnego może wpływać na to, jak człowiek odbiera prowokacje i reaguje na stres.
Androgeny modulują także pracę układów neuroprzekaźnikowych — dopaminergicznego, serotoninergicznego, GABA-ergicznego. Prace eksperymentalne na zwierzętach pokazują, że wysokie dawki sterydów anabolicznych zmieniają wrażliwość tych układów, choć przenoszenie danych z gryzoni laboratoryjnych na ludzi wymaga ostrożności.
Swoistych badań kontrolowanych nad efektami psychicznymi właśnie metylotestosteronu jest niewiele. Większość danych uzyskano dla testosteronu enantatu lub cypionianu oraz dla mieszanych grup użytkowników sterydów anabolicznych. Jednak mechanizm działania u wszystkich androgenów jest wspólny, więc ogólne prawidłowości prawdopodobnie dotyczą i metylotestosteronu.
Nastrój: od podniesienia do hipomanii
U osób z hipogonadyzmem normalizacja poziomu testosteronu często poprawia nastrój, energię i libido. Potwierdzają to badania randomizowane terapii zastępczej, zwłaszcza program TTrials, w którym leczenie testosteronem u starszych mężczyzn z niskim poziomem hormonu dało niewielką, ale zauważalną poprawę nastroju i funkcji seksualnych.
Inna sytuacja to dawki nadfizjologiczne u osób zdrowych. W randomizowanym, kontrolowanym placebo badaniu Pope'a, Kouriego i Hudsona (2000) większość uczestników na wysokich dawkach testosteronu nie miała wyraźnych zmian, jednak u niewielkiej części rozwinęły się objawy hipomaniakalne: podwyższony nastrój, zmniejszona potrzeba snu, zwiększona impulsywność.
Taka niejednorodność reakcji to kluczowa cecha androgenów. Jedni ludzie prawie nie zauważają zmian psychicznych, u innych są one wyraźne. Przewidzieć z góry, do której grupy należy konkretna osoba, obecnie nie sposób, choć obecność zaburzeń psychicznych w wywiadzie czy w historii rodzinnej uznaje się za czynnik ryzyka.
Subiektywne «podniesienie» na początku przyjmowania bywa odbierane jako efekt pozytywny, ale może maskować obniżenie krytycyzmu wobec własnego zachowania. Bliscy niejednokrotnie pierwsi zauważają zmiany — rozdrażnienie, kategoryczność, konfliktowość — których sama osoba nie uświadamia sobie.
Agresja i drażliwość: co pokazały badania
Pojęcie «steroidowej furii» (roid rage) jest szeroko znane z mediów, ale obraz naukowy jest bardziej złożony. Wczesne badania Pope'a i Katza (1994) wśród użytkowników sterydów anabolicznych wykazały wyższą częstość objawów agresji i wahań nastroju w czasie przyjmowania niż w okresach bez preparatów.
W warunkach kontrolowanych efekt jest skromniejszy: w badaniu z 2000 roku dawki nadfizjologiczne testosteronu średnio umiarkowanie podwyższały wskaźniki agresywności w testach behawioralnych, ale głównie za sprawą niewielkiej części uczestników. Zatem agresja nie jest nieuniknionym następstwem, lecz ryzykiem, które realizuje się nie u wszystkich.
Istotną rolę odgrywa kontekst. Wśród użytkowników sterydów anabolicznych wyższy jest odsetek osób zażywających inne substancje psychoaktywne, w tym alkohol i stymulanty. Substancje te same w sobie wzmagają impulsywność, a rozdzielenie ich wkładu i wkładu androgenów w badaniach obserwacyjnych jest trudne.
| Objaw | Poziom wiarygodności dowodów | Komentarz |
|---|---|---|
| Drażliwość, niecierpliwość | Umiarkowany | Często opisywana przez użytkowników i w badaniach |
| Hipomania/mania | Umiarkowany | Potwierdzona w RCT u niewielkiej części uczestników |
| Agresja fizyczna | Ograniczony | Dane przeważnie obserwacyjne, wiele wspólnych czynników |
| Depresja po odstawieniu | Umiarkowany | Związana z zahamowaniem własnych hormonów |
| Uzależnienie od androgenów | Umiarkowany | Opisane u około jednej trzeciej długotrwałych użytkowników |
Dla osób, które już mają skłonność do wybuchów gniewu, zaburzenia kontroli impulsów lub chorobę afektywną dwubiegunową, ryzyko jest znacznie wyższe. W takich przypadkach nawet medyczne zalecenie androgenów wymaga starannej oceny psychiatrycznej.
Sen i oddychanie w nocy
Użytkownicy sterydów anabolicznych często skarżą się na pogorszenie snu: trudniej zasnąć, sen jest płytki, częste są przebudzenia. Częściowo tłumaczy to ogólna aktywacja układu nerwowego i objawy hipomaniakalne, częściowo — zmiana trybu przez intensywne treningi i stymulanty.
Odrębny i dobrze udokumentowany aspekt to wpływ testosteronu na oddychanie podczas snu. Wytyczne kliniczne Endocrine Society wskazują, że nieleczony ciężki obturacyjny bezdech senny jest sytuacją, w której terapii testosteronem nie należy rozpoczynać bez diagnostyki. Androgeny mogą pogarszać przebieg bezdechu, zwłaszcza na tle wzrostu masy ciała i obwodu szyi.
Zaburzenia oddychania w nocy z kolei pogarszają samopoczucie w ciągu dnia: pojawiają się senność, drażliwość, poranny ból głowy, spada koncentracja. Powstaje błędne koło, gdy pogorszenie nastroju częściowo wiąże się ze złym snem, a nie tylko z bezpośrednim działaniem hormonów.
Objawami, które warto omówić z lekarzem, są głośne chrapanie, zauważone przez partnera bezdechy podczas snu, poranny ból głowy i wyraźna senność w ciągu dnia. Do potwierdzenia rozpoznania stosuje się polisomnografię lub domowe monitorowanie krążeniowo-oddechowe.
Odstawienie, uzależnienie i depresja
Najbardziej wrażliwy dla psychiki okres to nie samo przyjmowanie, lecz czas po nim. Androgeny egzogenne hamują wytwarzanie własnego testosteronu, a po odstawieniu człowiek na tygodnie lub miesiące znajduje się w stanie hipogonadyzmu. Objawia się to zmęczeniem, spadkiem libido, apatią, obniżonym nastrojem.
U części osób rozwija się depresja kliniczna, opisano też myśli samobójcze. Przegląd Kanayamy, Hudsona i Pope'a (2008) zwraca uwagę na to, że to właśnie objawy depresyjne odstawienia skłaniają człowieka do ponownego rozpoczęcia przyjmowania, tworząc uzależnienie.
Uzależnienie od sterydów anabolicznych uznaje się za realne zjawisko kliniczne. Według szacunków badaczy około jedna trzecia długotrwałych użytkowników spełnia kryteria uzależnienia: kontynuują przyjmowanie mimo szkód, nie mogą przerwać, poświęcają znaczny czas na zdobywanie preparatów.
- Utrzymujący się obniżony nastrój dłużej niż dwa tygodnie.
- Myśli o beznadziejności lub samookaleczeniu.
- Niemożność przerwania przyjmowania mimo chęci.
- Gwałtowne wybuchy gniewu zagrażające bliskim.
Każdy z tych stanów to powód, aby jak najszybciej zwrócić się do psychiatry lub lekarza rodzinnego. Przy myślach o samookaleczeniu potrzebna jest pomoc w trybie nagłym.
Wnioski redakcji
Metylotestosteron, jak i inne androgeny, wpływa na psychikę poprzez receptory w mózgu oraz układy neuroprzekaźnikowe. U większości ludzi zmiany są umiarkowane, ale u części rozwijają się hipomania, wyraźna drażliwość i agresywność.
Sen cierpi zarówno przez bezpośrednią aktywację, jak i przez pogorszenie bezdechu. Najniebezpieczniejszy okres to odstawienie, gdy niedobór hormonalny wywołuje depresję i popycha do ponownego przyjmowania.
Szczera rozmowa z lekarzem o zażywaniu preparatów jest podstawą pomocy w porę, a nie powodem do potępienia.
Polecamy również przeczytać nasze materiały o wpływie metylotestosteronu na płodność mężczyzn, o odbudowie układu hormonalnego po androgenach oraz o bezdechu sennym u sportowców.
Bibliografia
- Pope HG Jr, Kouri EM, Hudson JI. Effects of supraphysiologic doses of testosterone on mood and aggression in normal men: a randomized controlled trial. Arch Gen Psychiatry. 2000;57(2):133–140.
- Pope HG Jr, Katz DL. Psychiatric and medical effects of anabolic-androgenic steroid use: a controlled study of 160 athletes. Arch Gen Psychiatry. 1994;51(5):375–382.
- Kanayama G, Hudson JI, Pope HG Jr. Long-term psychiatric and medical consequences of anabolic-androgenic steroid abuse: a looming public health concern? Drug Alcohol Depend. 2008;98(1–2):1–12.
- Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
- Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.
- Snyder PJ, Bhasin S, Cunningham GR, et al. Effects of testosterone treatment in older men. N Engl J Med. 2016;374(7):611–624.
Andriy Melnyk
Trener sportów siłowych, autor programów dla początkujących i średniozaawansowanych. Pisze o planowaniu treningów.
